(Τα κείμενα προέρχονται από την εργασία του Γυμνασίου Ρητίνης - "Ο χορός και το Τραγούδι στην Ρητίνη Πιερίας" - Δείτε ολόκληρη την εργασία εδώ )

Όταν στην σκέψη έρχεται ο χορός και το τραγούδι, σχεδόν αυθόρμητα η μνήμη οδηγείται στις μυθικές θεές της μουσικής και του χορού, τις Εννέα Μούσες. Όταν όμως κανείς βρίσκεται καθημερινά στην καρδιά των Πιερίων, μέσα σ’ ένα μαγευτικό και  καταπράσινο βουνό, που όμοιό του δεν υπάρχει - άλλωστε γι’ αυτό το επέλεξαν και ως τόπο κατοικίας οι Εννέα Μούσες - η επίδραση που αυτό του ασκεί είναι τόσο καταλυτική, ώστε να μην επιτρέπει το ξεκίνημα μιας ιστορικής αναδρομής από διαφορετική αφετηρία.

Ο μύθος αναφέρει ότι οι Μούσες, κόρες του Δία και της Μνημοσύνης, γεννήθηκαν μετά από παρότρυνση των υπολοίπων θεών, για να τραγουδούν το μεγάλο γεγονός της νίκης του Δία επί των Τιτάνων και την νέα διάταξη του σύμπαντος. Γεννήθηκαν και πρωτοκατοίκησαν  στα Πιέρια,  ενώ αργότερα ο μύθος τις τοποθετεί στον Όλυμπο, κοντά στους θεούς, να φροντίζουν για τη διασκέδασή τους.

Σήμερα στην εποχή της ταχύτητας, της διάχυσης των ιδεών και του νέου τρόπου ζωής του ανθρώπου βιώνουμε μια νέα πραγματικότητα. Όμως στην καρδιά και στην ψυχή του Έλληνα είναι χαραγμένος βαθιά ο μακραίωνος λαϊκός πολιτισμός που εξακολουθεί να γαλουχεί, να διασκεδάζει και να συνοδεύει την κάθε χαρά και λύπη του. Στην προσπάθεια  διατήρησης και μεταβίβασης   του παραδοσιακού χορού, του τραγουδιού και της μουσικής στη νέα γενιά σημαντικό ρόλο παίζουν οι πολιτιστικοί σύλλογοι, το εκπαιδευτικό σύστημα, οι λαϊκοί οργανοπαίκτες και οι ίδιοι οι κάτοικοι της ελληνικής υπαίθρου, των ορεινών χωριών μας. Αυτοί που με την αγάπη τους, το πάθος και το  μεράκι διατηρούν και κοινωνούν μαζί μας την ιστορία  και την ταυτότητα μας μέσα από το χορό και το τραγούδι. Ένας τέτοιος πυρήνας κατοίκων υπάρχει στη Ρητίνη  Πιερίας και θεωρήσαμε χρέος μας να μελετήσουμε, να καταγράψουμε και να διαδώσουμε την τοπική κουλτούρα, πιστεύοντας ότι εκφράζουμε έτσι και τις δικιές τους ανησυχίες και προσδοκώντας να  συμβάλλουμε στην διατήρηση του λαϊκού μας πολιτισμού.

Ο χορός, το τραγούδι και η μουσική στη Ρητίνη διατηρούν ως τις μέρες μας  τα βασικά χαρακτηριστικά του παραδοσιακού λαϊκού πολιτισμού, προσαρμοσμένα στις νέες κοινωνικοπολιτικές συνθήκες της εποχής μας. Η πλατιά συμμετοχή του κόσμου στο χοροστάσι δεν είναι πλέον δεδομένη, αλλά περιορίζεται σε ένα μικρότερο σχετικά αριθμό κατοίκων, κυρίως γυναικών  και τμημάτων του πολιτιστικού συλλόγου του χωριού. Η παλιά έννοια του χορού  τείνει να αλλάξει και την θέση παίρνει σιγά – σιγά το δίπτυχο παράσταση και θεατής. Το τραγούδι  και η μουσική συνοδεία της γκάιντας, βασικά στοιχεία του παραδοσιακού χορού, αντικαθίστανται από μουσικά σχήματα και επαγγελματίες τραγουδιστές ή από ένα σύγχρονο μηχάνημα αναπαραγωγής ήχου. Η χρηστικότητα και η λειτουργικότητα των λαϊκών δρώμενων έχει αλλάξει, η σημερινή κοινωνία  φαίνεται να τα παρακολουθεί ως μια ανάμνηση του παρελθόντος.

Υπάρχει όμως και η μεγαλύτερη γενιά των ηλικιωμένων κατοίκων που ανθίσταται σθεναρά στο ισοπεδωτικό ρεύμα της εποχής και καταβάλλει αξιέπαινες προσπάθειες για τη διάσωση, τη διάδοση και την εμφύτευση του λαϊκού  πολιτισμού στις καρδιές των νέων. Αυτή την προσπάθεια, αυτό το όραμα θέλουμε και εμείς να ενισχύσουμε με την συγκεκριμένη έρευνα - μελέτη και καταγραφή. Τα λαϊκά δρώμενα και οι παραδόσεις τελούνται σε γιορτές, σε πανηγύρια και γάμους, σε χαρές και λύπες και κρατούν αναμμένη τη δάδα της παράδοσης για την επόμενη γενιά.

Τα κοινά στοιχεία που παρατηρούνται στους χορούς και τα τραγούδια του ορεινού όγκου της Πιερίας με αυτά των γειτονικών βουνών της Πίνδου στην Ήπειρο και των Αγράφων στην Θεσσαλία οφείλονται  και στις διαρκείς μετακινήσεις των πληθυσμών κατά την εποχή της Τουρκοκρατίας, προκειμένου να μπορέσουν αυτοί να αποφύγουν τη σύλληψη ή το θάνατο.

Ο χορός

Οι χοροί της Ρητίνης είναι στρωτοί, με κινητικό μέρος απλό και λιτό. Άριστα συνταιριασμένοι με το τραγούδι, δίνουν σ’ όλους τη δυνατότητα  να συμμετέχουν ανεξάρτητα από την κοινωνική τάξη, την οικονομική κατάσταση, την ηλικία και το φύλο τους.

Ο ρυθμός είναι  αργός έως μέτρια γρήγορος, ενώ δίνεται  έμφαση περισσότερο στο τραγούδι παρά στην κίνηση. Όπως  σ’ όλη την  ορεινή Ελλάδα αλλά και στα υπόλοιπα χωριά των Πιερίων,  έτσι και στη Ρητίνη οι ρυθμοί που συναντάμε είναι ο δίσημος, ο τετράσημος, ο εξάσημος, και ο επτάσημος. Ακόμη  συναντάμε τραγούδια ελεύθερου ρυθμού (νυφιάτικα-μοιρολόγια) αλλά και  δίρυθμα σε τετράσημο και εξάσημο ρυθμό όπως το τραγούδι «Από τη μαύρη θάλασσα ή Σουλτάνα».

Το ύφος υπαγορεύεται από τα λόγια του τραγουδιού (ιστορικό, της αγάπης), το ρυθμό, το χώρο (αύλειος χώρος της εκκλησίας, πλατεία), το λόγο για τον οποίο γίνεται ο χορός (θρησκευτική γιορτή, γάμος), την ενδυμασία (επίσημη), τη συνοδεία μουσικής και την παρουσία ενεργών θεατών.

Οι στίχοι είναι απλοί και παρμένοι από την καθημερινή ζωή των κατοίκων του χωριού και της γύρω περιοχής. Η θεματογραφία ποικίλει - από λατρευτικές τελετουργίες προς το Θεό και τους προστάτες αγίους,  εξιστορήσεις των ηρωικών κατορθωμάτων των κλεφτών και των αγωνιστών του Ολύμπου και των Πιερίων , μέχρι και παιχνίδια και δρώμενα με διδακτικό ή σκωπτικό χαρακτήρα.

Ο χορός είναι  κυρίως κυκλικός σε έναν, δυο ή και τρεις κύκλους  ανάλογα με τον αριθμό των συμμετεχόντων και το χώρο. Υπάρχει μια άτυπη ιεραρχική σειρά τόσο μεταξύ των χορευτών, όσο και των τραγουδιών που συνοδεύουν το χορό. Μπροστά πιάνονται οι γεροντότεροι, ακολουθούν οι παντρεμένοι και κατόπιν οι ελεύθεροι. Την ίδια διάταξη ακολουθούν και οι γυναίκες. Ο χορός γίνεται σ’ ένα κύκλο  με τις γυναίκες ν’ ακολουθούν τους άντρες, με πρώτη κάποια γυναίκα μεγάλης ηλικίας ή με τελευταίο άντρα κάποιο συγγενικό πρόσωπο. Όταν λόγω του αριθμού ή του εθίμου δημιουργηθούν δυο κύκλοι οι άντρες καταλαμβάνουν τον εσωτερικό κύκλο και οι γυναίκες τον εξωτερικό. Από αυτό μπορούμε να καταλάβουμε την ιδιαίτερη τιμή και το σεβασμό που απολαμβάνουν οι άντρες  στην τοπική κοινωνία, καθώς και τη θέση αλλά και τον ρόλο της γυναίκας στην κοινωνική ζωή. Το τραγούδι  το ξεκινούν οι άντρες και το επαναλαμβάνουν οι γυναίκες. Όταν δε συμμετέχουν άντρες στο χορό, οι γυναίκες τραγουδούν σε δυο ομάδες, ενώ όταν συνοδεύονται από γκάιντα τραγουδούν και επαναλαμβάνει η γκάιντα.

Συναντούμε χορούς που χορεύονται σ’ όλες τις περιστάσεις, μόνο στο χοροστάσι, στις παρέες και τα γλέντια, αλλά και ειδικούς χορούς που έχουν συγκεκριμένη σειρά και εκτελούνται σε συγκεκριμένο χρόνο και περίσταση. Το ίδιο συμβαίνει και με τα τραγούδια.

Οι χοροί που συναντούμε είναι:

Ο συρτός στα τρία ή ίσιος. Το μουσικό  μέτρο είναι τετράσημο και η ρυθμική αγωγή αργή. Χορεύεται σ’ όλη την Ελλάδα με μικρές παραλλαγές στο στυλ. Η λαβή των χεριών γίνεται από τις παλάμες με λυγισμένους τους αγκώνες.  Χαρακτηριστικά τραγούδια αυτού του χορού είναι: «Ανάθεμα στους μάστορες», «Τι να τον κάνω τον ντουνιά», «Κάτω στα βλαχολίβαδα», «Από πέρα απ’ το ποτάμι ή Κάτω στον τρανό τον κάμπο», «Στην πόρτα και στ’ αλώνι σου».

Συρτός χορός. Το μουσικό  μέτρο είναι επτάσημο  και η ρυθμική  αγωγή μέτρια. Κοινός χορός σ’ όλη την Ελλάδα με  μικρές παραλλαγές κυρίως στο στυλ. Η λαβή των χεριών γίνεται από τις παλάμες χαμηλά ή με λυγισμένους τους αγκώνες. Ο συρτός χορευόταν στην αρχαία Ελλάδα και αυτό το αποδεικνύει η επιγραφή που βρέθηκε στο Ακραίφνιο της Βοιωτίας: «Τας πατρίους πομπάς μεγάλας και την των συρτών πάτριων όρχησιν θεοσεβώς επετέλεσε» (αναφέρεται στην τέλεση των Πτωίων αγώνων που τέλεσε ο Επαμεινώνδας κατά τα μέσα του 1ου αιώνα μ.Χ. Οι αγώνες αυτοί τελούνταν πριν τον 3ο αιώνα π.Χ. προς τιμή του Πτώου Απόλλωνος). Αλλά και ο επτάσημος ρυθμός του συρτού είναι ο αρχαίος επίτριτος. Μερικά χαρακτηριστικά του τραγούδια είναι: «Η Λενιώ ή Εμαραθήκαν τα κλαριά», «Ο βάλτος έχει την οργή», «Η Ρηνιώ», «Όλα τα κορίτσια τα΄ειδα», «Με γέλασε μια χαραυγή».

Τσάμικος. Το μουσικό  μέτρο είναι εξάσημο  και η ρυθμική αγωγή αργή. Χορεύεται με οκτώ βήματα και με λυγισμένους τους αγκώνες. Ο τοπικός αυτός τσάμικος χορεύεται σ’ όλα τα χωριά των Πιερίων με μικροπαραλλαγές. Χαρακτηριστικά τραγούδια  του είναι: «Ποιος έλατος  κρατεί δροσιά», «Ντουλμπέρι μ’ Ντουλμπεράκι μ’», «Ποιος είδε πράσινο δενδρί», «Γιανούλαμ’ για δε φαίνεσαι», «Εψές είχα καλή φιλιά».

Τσάμικος(τετράσημος). Χορεύεται με το ίδιο κινητικό μοτίβο και το μουσικό του μέτρο είναι τετράσημο. Η ρυθμική αγωγή είναι ελαφρώς πιο γρήγορη. Χαρακτηριστικό τραγούδι «Τρία παλικάρια κρέμασαν στις Βέροιας τα πλατάνια». Αυτή την παραλλαγή τη συναντούμε και στη Μηλιά, ένα από τα ιστορικότερα χωριά των Πιερίων.

Θληκωτός. Το μουσικό μέτρο είναι τετράσημο και η ρυθμική αγωγή από αργή έως μέτρια. Χορεύεται με πέντε βήματα, όπως τα περισσότερα Πασχαλιάτικα τραγούδια, και ξεκινά με το αριστερό πόδι. Ο χορός έχει πάρει τ’ όνομά του από την λαβή των χεριών. Τα χέρια δίνονται αγκαζέ και τα δάχτυλα είναι πλεγμένα. Χαρακτηριστικά τραγούδια: «Η Αντώναινα», «Το ποια ήταν που τραγούδησε», «Μες τ’ Άγιου Γιώργη την αυλή».

Διπλωτός. Πασχαλιάτικος χορός που χορεύεται με πέντε βήματα, ίδια με τα βήματα του θληκωτού . Τα χέρια είναι πιασμένα χιαστί με τους παραδιπλανούς ώστε να ανοίγουν το χορό σε δυο κύκλους και να κλείνουν σύμφωνα με το τραγούδι. Χαρακτηριστικά τραγούδια είναι: «Άκου το πουλί μ’ Μπεΐνα», «Ο Βέργος», «Η Ρουμάνα».

Ίσιος και τσάμικος. Δεν βρήκαμε κάποια ιδιαίτερη ονομασία. Είναι δίρρυθμος χορός, έχει δηλαδή εναλλαγή τετράσημου και εξάσημου ρυθμού. Χορεύεται ίσια (συρτός στα τρία) και εναλλάσσεται με τον τοπικό τσάμικο. Χαρακτηριστικό τραγούδι «Από τη μαύρη θάλασσα ή Σουλτάνα». Αντίστοιχο δίρρυθμο χορό έχουμε στη Μηλιά με την ονομασία «Μεσοτσάμικος» με διαφορά όμως στο κινητικό μοτίβο του τετράσημου μέρους.

Χασαπιά. Το μουσικό μέτρο είναι δίσημο και η ρυθμική αγωγή ξεκινά από μέτρια και συνεχίζει σε γρήγορη. Κυρίως χορεύεται στην έξαρση του  γλεντιού όταν το κέφι έχει ανάψει. Χαρακτηριστικό τραγούδι είναι  η γνωστή και αγαπητή «Ζαχαρούλα». Αξίζει να σημειωθεί ότι οι γκαιντατζήδες παίζουν κι άλλους χασάπικους χορούς ενώ συχνά αυτοσχεδιάζουν.

Βεργινάδα. Δεν βρήκαμε κάτι ιδιαίτερο για την ονομασία του. Είναι σε επτάσημο ρυθμό πιο γρήγορης ρυθμικής αγωγής και ακολουθεί άλλους συρτούς χορούς, όταν ανεβαίνει το κέφι. Τα βήματα είναι τα πρώτα έξι του συρτού  χωρίς πισωγυρίσματα. Αντιπροσωπευτικό τραγούδι είναι η «Φουστανέλα με γαζί ποιος λεβέντης τη φορεί».

Ο χορός της ρόκας ή καλύτερα το έθιμο «κάψιμο της ρόκας». Το έθιμο της ρόκας παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και αναβιώνει κάθε Τρίτη μέρα του Πάσχα σχεδόν σ’ όλα τα χωριά των Πιερίων (Ρητίνη, Μοσχοπόταμος, Ελατοχώρι, Λαγόραχη, Τόξο, Μελιάδι) καθώς και στη Γαλατινή Κοζάνης.

Ο χορός ξεκινάει νωρίς το απόγευμα με πασχαλιάτικα και ανοιξιάτικα τραγούδια. Στο πρώτο μέρος τραγουδούν εναλλάξ άνδρες και γυναίκες, ενώ μπορεί να συμμετέχει και η γκάιντα. Όταν έρθει η ώρα του εθίμου, ξεκινούν τα τραγούδια της ρόκας που ακολουθούν συγκεκριμένη σειρά χωρίς τη συνοδεία γκάιντας. Στο εσωτερικό του κύκλου και πλάι στις πρώτες χορεύει η μεγαλύτερη σε ηλικία, η πιο σεβάσμια και καταξιωμένη στο χορό, γνέθοντας μαλλί σε μια ρόκα.

Η ρόκα με το αδράχτι και το σφοντύλι είναι ένα αντικείμενο λαϊκής τέχνης και χρήσης για την επεξεργασία του μαλλιού, που υπήρχε σε κάθε νοικοκυριό. Οι άνδρες έχουν αποχωρήσει απ’ το χορό και βρίσκονται πιο πίσω. Στο τραγούδι «Φράγκο - Φραγκοϊπούλα» κάποιος άντρας βάζει φωτιά στη ρόκα που είναι ποτισμένη με οινόπνευμα και η πρώτη του χορού κυνηγά τους άντρες σ’ όλο το χώρο μέχρι να τους εκδιώξει απ’ το χοροστάσι. Οι υπόλοιπες γυναίκες συνεχίζουν το τραγούδι σαν να μη συμβαίνει τίποτα, ώσπου να τελειώσει  και, φυσικά. με το πέρας αυτού κλείνει και ο χορός. Αξίζει να σημειωθεί ότι στη Ρητίνη καίνε τη ρόκα χορεύοντας διπλωτό χορό, ενώ στα υπόλοιπα χωριά θληκωτό. Η σειρά των τραγουδιών στη Ρητίνη είναι : «Σαράντα πέντε Κυριακές», «Ο Βέργος», «Ανήμερα την Πασχαλιά», «Άκου το πουλί μ’ Μπεΐνα», «Ρουμάνα» και  «Φράγκο-Φραγκοϊπούλα». Η σειρά των τραγουδιών δεν είναι ίδια σ’ όλα τα χωριά, όπως και το τραγούδι κατά το οποίο καίνε τη ρόκα.(π.χ.στο Μοσχοπόταμο τραγουδούν το «Μη βλέπιτε πιδάκια μου πως γνέθου ιγώ τη ρόκα»).

Το έθιμο έχει τις ρίζες του στα χρόνια της Τουρκοκρατίας και υπάρχουν τουλάχιστον τρεις εκδοχές του. Η μια είναι ότι οι φυλακισμένοι από τους Τούρκους, άνδρες του χωριού κατάφεραν να ξεφύγουν με την σύγχυση που προκάλεσε το κάψιμο της ρόκας των γυναικών στο σούρουπο.

Η άλλη ότι οι αναμμένες ρόκες ήταν  μια προειδοποίηση για τους κλέφτες – επαναστάτες ότι υπάρχει Τουρκικό απόσπασμα στο χωριό. Η εκδοχή των κατοίκων της Ρητίνης είναι ότι κατά τη διάρκεια του χορού το εμφανιζόμενο Τουρκικό απόσπασμα είχε την πρόθεση να συλλάβει άντρες του χωριού με το πέρας του χορού. Μόλις έγινε αντιληπτή  η πρόθεση των Τούρκων κάποια ή κάποιες γυναίκες σκέφτηκαν αυτό τον τρόπο για να διώξουν τους άντρες μακριά από το χοροστάσι και μέσα στη σύγχυση να διαφύγουν.

Γκάιντα: Η μουσική συνοδεία συντελείται αποκλειστικά με την γκάιντα, ένα μουσικό όργανο που ανήκει στην οικογένεια των αερόφωνων και είναι η συνέχεια του αρχαίου άσκαυλου. Συνήθως κατασκευάζεται από τους ίδιους τους οργανοπαίκτες και είναι ιδιαίτερα αγαπητή από τους κατοίκους. Αποτελείται: α) από το ασκί (δέρμα κατσικιού ή προβάτου), β) το φυσητάρι (επιστόμιο με το οποίο γεμίζει αέρα το ασκί ο γκαϊντατζής), γ) την γκαϊντανίτσα (αυλός με οκτώ τρύπες που παράγει τον μελωδικό ήχο της γκάιντας), δ) τον ζουρνά ή μπουρί (αυλός με μεγάλο μήκος  50 – 100 cm που κρατάει το ίσο).